4.2 Psychoanalyse en literatuur: over wat geheim blijft

“Devenir psychanalyste, c’est passer du côté du secret”, schrijft Anne Dufourmantelle in haar boek Défense du secret (2015). Het geheim kent in de kuur verschillende gedaanten: als weigering, als inzet, als sluipend gif, schaamtevol of verborgen genot, gekoesterde schat, onzegbare waarheid, enzovoort. Bovendien vangt een analyse aan met het onbewuste als verondersteld geheim, dat zich onder meer toont in dromen, intieme bekentenissen en verlangens, symptomen; geheim dat in en door het spreken een weg naar onthulling en ontrafeling zoekt, aldus Freud. Psychoanalyse die zich als praktijk stoelt op het raadsel van de seksuele drift, het incesttaboe, de traumatische inslag van taal op lichaam. Geheimen als ficties, die neurotische levens en familiegeschiedenissen vormgeven; die onbestemd, verstard of zonder boorden echoën in de psychose.

Staat ook de schrijver aan de kant van het geheim? Hebben personages geheimen voor hun schrijver in die zin dat wat hen werkelijk drijft verborgen blijft? Hoe de uitspraak van Harry Mulish over schrijven te begrijpen dat “het beste is, het raadsel te vergroten”? Wat kan de literatuur bijbrengen in het zeggen van de geheime kamers van het intieme leven, het obscene van de seksuele scène? Welke relatie heeft het geheim tot waarheid en weten, tot fictie? “La vérité de l’homme, c’est d’abord ce qu’il cache” schrijft André Malraux in zijn Antimémoirs (1967).

Er zijn de intieme dagboeken, de bekentenissen, de briefwisselingen.

Er is het spoor van het onzegbare, op grens van leven en dood, goddelijkheid en profaniteit, het zichtbare en het onzichtbare, wat zich tussen de angst en de act laat verstaan.

Er is het profetische spreken, in het verlengde van het goddelijke, met Oedipus als paradigma voor de psychoanalyse, hij die weet maar zich niet aan de waarheid kan onttrekken.

Er is het geheim van het lichaam, vreemd, Anders, genietend tot de dood, dat ander grote geheim.

Dat er wordt gesproken en geschreven: van waar, door wie en waarom?

Het geheim is meer dan wat zich (obsessioneel) teweer stelt aan de vraag, of aan idealen van transparantie. Het beweegt, verandert, maakt of verspert de weg, wordt vergeten of gehuldigd, laat zich gelden: evenement, almacht, eenzaamheid, stilte.

We lezen samen teksten over geheimen, over psychoanalyse en literatuur als praktijken van het geheim, over filosofie en mystiek.

Voorlopige literatuur:

Anne Dufourmantelle, Défense du secret

Sigmund Freud, Totem en taboe

Serge Tisseron, Les secrets de famille

Giorgio Agamben, Genius, in: Profanaties

Friedrich Nietzsche, De wandelaar en zijn schaduw, in: Menselijk al te menselijk

Roland Barthes, Het plezier van de tekst, Barthes door Barthes

Jacques Derrida, Over gastvrijheid

Kris Pint, De extase van de jager

Harry Mulish, Manifesten, in: Voer voor psychologen

Virginia Woolf, A room of one’s own

Jacqueline Harpmann, Le bonheur dans le crime

Philip Roth, De borst